Nachtegaalstraat wordt Nâchtegaolstraot: hoe goed kunnen Utrechters zelf eigenlijk Utregs?

© RTV Utrecht / Dion Balfoort
Utrecht - Iedereen kent het Limburgse dialect of het Twents, maar veel minder mensen hoor je over 't Utregs. Misschien dat daar vanaf nu wel verandering in komt. Op de Nachtegaalstraat hangt namelijk tegenwoordig een bord met de Utrechtse spelling: Nâchtegaolstraot.
Hoe je het precies uitspreekt, is niet voor iedereen even duidelijk. "Wat het dakje boven de 'a' doet, weet ik niet", zegt Frans. Hij woont al in Utrecht sinds hij hier jaren geleden begon met studeren. De ao-klank uit het tweede deel van de straatnaam gaat dan ook prima. "Maar ja, je hebt het hier toch niet echt nodig. Iedereen praat ABN."
Bij geboren en getogen Utrechters, zoals Ella, gaat het toch makkelijker. "Even mijn ouders trots maken", zegt ze alvorens ze Nâchtegaolstraot perfect uitspreekt. "Ik ben blij met dit bord. Leuk dat het er staat. Het Utregs sterft toch een beetje uit."
Dat het niet iedereen in een keer lukt, is helemaal geen schande. In Nâchtegaolstraot zit tweemaal de ao-klank. Een klinker die in het Standaardnederlands niet voorkomt. Volgens zelfbenoemd ambassadeur voor de vollekstaol Utregs, Koos Marsman, heeft het dakje op de eerste 'a' een duidelijk doel: "Je weet dan dat je daar extra accent op mag leggen"."
Nachtegaalstraat wordt Nâchtegaolstraot: maar hoe goed kunnen Utrechters zelf eigenlijk Utregs?
"Het is een prachtig dialect. Het zorgt voor verbinding tussen verschillende lagen van de bevolking", legt bedenker van het nieuwe straatnaambord Joost Gijzel uit. "Doodzonde", vindt hij het dan ook dat steeds minder generaties worden opgevoed met het Utregs. "Het was misschien ooit de taal van de achterbuurten, maar dat is het niet meer. Nu verbroedert het juist."
Ook Marsman weet dat 't Utregs vroeger "ordinair" en enkel voor "de asocialen" was. "Ik kreeg vroeger op de lagere school zelfs logopedie om het af te leren." Hoe anders is dat nu? De 37-jarige bedenker van het nieuwe bord wilde toen hij jonger was juist het dialect beter kunnen spreken. Nu spreekt Gijzel weliswaar vloeiend Utregs, maar dat heeft hij zeker niet van huis uit meegekregen. "Ik heb het geleerd door het actief te spreken met vrienden. Wij kennen nu allemaal onze woordjes."
Het aangepaste straatnaambord bevalt voorbijgangers goed. "Wat mij betreft mogen ze dit op veel meer plekken in de stad doen", zegt voorbijganger Jurriaan. Al veertig jaar is hij Utrechter, maar het juist uitspreken van Nâchtegaolstraot blijkt lastig. Niet gek, volgens de van origine Brabander. "Ik hoor het Utregs steeds minder in me stadje."
Als iemand jou met jochie aanspreekt, weet je dat dit goed bedoeld is. Je hoort erbij
Joost Gijzel
'Hoezo noemt iemand jou jochie? Je bent toch een volwassen man' zullen mensen van buiten Utrecht kunnen denken volgens Gijzel. Terwijl de betekenis hier toch wezenlijk anders is. "Als iemand jou met jochie aanspreekt, weet je dat dit goed bedoeld is. Je hoort erbij."
Het nieuwe straatnaambord is uniek. Het lijkt niet het plan om op meer plekken borden in de Utrechtse schrijfwijze te plaatsen. Waarom er gekozen is voor de Nâchtegaolstraot komt doordat Gijzel het woord voorbij zag komen in Blablabla met Schaap. Een programma waarin presentatrice Elise Schaap voor haar onbekende dialecten leert met behulp van bekende Nederlanders.
Gijzel: "Het is gaaf om te zien dat het kleine bordje direct zo veel impact heeft". Bij het ophangen van het bord zag hij namelijk voorbijgangers direct met de mond bewegen. Hij hoopt dat zoiets simpels als het leren van een woord mensen in Utrecht net iets trotser op het Utregs zal maken. "Iedereen spreekt het wel een klein beetje. De tongval is er bij de meeste mensen uit de buurt echt wel. Het is alleen even wennen."