'Politiemensen moeten voorzichter zijn met uitingen en gedrag'

© Hogeschool Leiden
Utrecht - Een korps dat een afspiegeling is van Nederland. De politie werkt er sinds de jaren 80 hard aan om dat te bereiken. Breed uitgemeten incidenten over discriminatie en pestgedrag binnen het korps werpen een grote schaduw over de goede bedoelingen. Dit weekend werd bekend dat er onderzoek loopt naar mogelijke racistische uitlatingen van drie agenten van het korps Midden-Nederland. Hoogleraar Saniye Çelik, zelf oud-agent, helpt de politie bij het maken van een cultuuromslag.
Dagelijks trekken ruim 60.000 politiemedewerkers het uniform aan. Hun imago als agent wordt lang niet altijd bepaald door positieve inzet buiten het oog van het grote publiek. Het beeld van de politie kan worden aangetast door negatieve uitschieters, zoals het nieuws over de drie geschorste agenten afgelopen weekend. "Dat helpt niet, je wordt wel steeds teruggeworpen in de publieke opinie", vertelt hoogleraar Çelik. Op de Universiteit Leiden doet ze onderzoek naar wat er nodig is voor een diverse en inclusievere politie.
De drie agenten van het korps Midden-Nederland zijn geschorst vanwege berichten op sociale media. Deze zouden als discriminerend, racistisch en onprofessioneel kunnen worden beschouwd. En dat is niet voor het eerst, erkent Çelik, die er ook niet meer raar van opkijkt. Zij werkte zelf 17 jaar bij de politie en sinds 2009 zet ze zich in als onderzoeker naar diversiteit binnen overheidsorganisaties. Sinds september is ze bijzonder hoogleraar Diversiteit en Inclusie Politie.

Een disciplinair onderzoek, wat houdt dat in?
Er zijn drie soorten onderzoeken bij de politie: een oriënterend, een disciplinair en een strafrechtelijk onderzoek. Als er een redelijk vermoeden van plichtsverzuim is, volgt een disciplinair onderzoek zoals nu het geval is. Plichtsverzuim houdt in dat er verplichtingen niet zijn nagekomen of een voorschrift is overschreden. Op dit moment zijn de agenten nog geen verdachten maar betrokkenen. Er bestaat geen zwijgrecht. Een ambtenaar hoort immers te verklaren hoe het zit als er twijfel is over zijn integriteit. Het team Veiligheid, Integriteit en Klachten (VIK) doet het onderzoek, zij rapporteren aan de politiechef.

In het geval van de drie agenten signaleert ze progressie. "De politie heeft zelf het feit gesignaleerd. Het is een grote organisatie maar men kent elkaar heel goed. Ik hoop dat het intern is aangegeven, in die zin zou het een goed voorbeeld zijn. Ik hoorde het vandaag nog in een sessie met politiemensen. Er moet meer genormeerd worden op gedrag, werd er gezegd. Dat is een signaal naar politiemensen, dat ze voorzichtiger moeten zijn met uitingen en gedragingen."
Het is een worsteling binnen de politie, van boven naar beneden. Çelik: "Je nek uitsteken om te zeggen dat iets niet kan, daar hebben mensen hebben moeite mee. Agenten denken vaak: 'Als ik hier iets van zeg, kan het voor mij en mijn loopbaan consequenties hebben.'
Dat hebben gevallen uit het verleden bewezen." Maar het zijn niet alleen mensen onderin de organisatie die dat lastig vinden. "Leidinggevenden moeten het voorbeeld geven, zij moeten juist hun nek uitsteken als ze dit gedrag signaleren. Dat is hun taak. Maar voor sommigen is dat ingewikkeld omdat ze uit hetzelfde nest komen. Ze doen het soms af als: 'Ach, het was een grapje.'"
Vergelijkbare incidenten zoals die van afgelopen weekend krijgen veel aandacht. Zo was er in Rotterdam het verhaal over een appgroep waarin agenten zich uiterst racistisch uitlieten over inwoners van de wijken waar ze werkten. De groep kwam er vanaf met een berisping. Er is ook het voorbeeld van de video waarin een groep agenten in hun vrije tijd een wedstrijd van het Nederlands Elftal in Parijs bezoekt. Tijdens de autorit grappen ze onder meer over bomgordels, het leverde één van hen ontslag op. Het veroorzaakt altijd veel ophef, waar komen toch die heftige teksten vandaan terwijl de politie van bovenaf hard zijn best doet om er voor iedereen te zijn?
Çelik heeft er haar gedachten over. "Ik wil graag vooropstellen dat ik hier geen onderzoek naar heb gedaan, het is niet 1-op-1 te zeggen waar het door komt. De politie staat voorop in het zijn van een afspiegeling van Nederland, daar wordt hard aan gewerkt. Het is een mbo-organisatie. Het is een redelijke afspiegeling van wat er nu in de samenleving aan de hand is. Kijk bijvoorbeeld naar de verkiezingen, dat is een meetmomentje. Gemiddelde denkpatronen en denkwijzen die mensen niet uit durven uit te spreken maar in het stemhokje wel een duidelijke voorkeur hebben, dat fenomeen zie je ook terug bij de politie."

Wat mag je als agent op sociale media?
De uitingen die nu worden onderzocht, zijn gedaan op privé-accounts van de agenten. "Als politieambtenaar houd je ook in je vrije tijd je ook je functie. Je hebt een ambtseed afgelegd en daarin staat dat je je fatsoenlijk moet gedragen. Dus geen uitlatingen die als discriminerend kunnen worden beschouwd." De posts op X die over een langere periode werden geschreven, werden als reactie geplaatst onder verschillende nieuwsberichten. Ze werden gespot door het webcareteam van de politie.

Het wereldbeeld van agenten wordt ook ingekleurd door de dagelijkse werkzaamheden, denkt Çelik. "Het heeft ook te maken met hoe de gevangenissen zijn samengesteld. Je loopt niet rond op een campus van een universiteit, je hebt elke dag te maken met de uitdagingen in de samenleving waar gekleurde mensen bij betrokken zijn. Daar wordt je beeld door gevormd. Hoe dichter een uitvoerende organisatie bij de samenleving staat, hoe meer je de patronen uit de samenleving kan zien."
Çelik durft wel te stellen dat er progressie wordt geboekt. "De één vindt van wel, voor de ander gaat het nog veel te langzaam. Slecht gedrag mag volgens sommigen nog veel steviger aangepakt worden. Klein voorbeeldje van een sessie vandaag, op de stelling 'In mijn team worden meningen gerespecteerd, ook al zijn collega's anders'. 20 mensen beoordelen dan met een 7 maar er zijn dan ook eenlingen die dat een veel lager cijfer geven. Er wordt hard aan getrokken, dat zie ik bij andere organisaties nog niet zo snel gebeuren."